آموزش به بیماردیالیزی

آموزش بیماران همودیالیز

 

آموزش  به بیماران تحت درمان با همودیالیز جهت مراقبت بهتر از خود ،از آنجایی که درمان با همودیالیز بدون مشارکت و همکاری خود بیمار و انجام یک سری اقدامات خود مراقبتی نمی تواند نتایج مطلوبی داشته باشد سعی شده اطلاعاتی پیرامون نارسایی کلیه ، همودیالیز و آموزش هایی در مورد فعالیت های خود مراقبتی مورد نیاز بیماران به زبان ساده و حتی الامکان بدون استفاده از اصطلاحات پزشکی ارائه گردد .

با امید اینکه بیماران با رعایت این موارد بتوانند مشکلات و عوارض جسمی و روحی ناشی از این بیماری را کاهش داده و رضایت بیشتری از زندگی کسب نمایند .

کلیه ها :


کلیه ها اندام هایی لوبیایی شکل و تقریبا به اندازه یک مشت بسته هستند که تمیز کردن خون و تنظیم نمک ، قند و آب را بر عهده دارند و کار آنها برای زندگی انسان حیاتی است . محل قرار گرفتن کلیه ها در قسمت میانی کمر و چسبیده به دنده ها می باشد. در بدن انسان 2 کلیه وجود دارد .

در داخل هر کلیه صدها هزار واحد کوچک به نام نفرون وجود دارد که کار اصلی کلیه ها یعنی تولید ادرار را انجام می دهد .

کار کلیه ها چیست ؟


*میزان آب درون بدن را تنظیم می کند .

*مواد زائد ( از قبیل اوره ، کراتینین و یا سموم ) را از بدن دفع می کند .

*در تنظیم فشار خون نقش مهمی دارد .

*در خونسازی نقش دارد .

*اسید و باز خون را تنظیم می کند .

*میزان مواد معدنی بدن از قبیل سدیم ، پتاسیم ، کلسیم و فسفر را تنظیم می کند و استخوان ها را تقویت می کند.

نارسایی کلیوی چیست ؟ 


نارسایی کلیه حالتی است که عملکرد طبیعی کلیه ها متوقف می شود . دو نوع نارسایی کلیه وجود دارد :

1- نارسایی حاد کلیه 
2- نارسایی مزمن کلیه

نارسایی حاد کلیه :


نارسایی حاد کلیه وقتی است که به طور ناگهانی عملکرد طبیعی کلیه ها متوقف می شود . اغلب علت آن مسمویت با سموم ، داروهای مضر ، کاهش شدید فشار خون ، ضربات و صدمات ، عفونت و یا انسداد در جریان ادراری می باشد . این حالت موقتی بوده و اغلب کلیه ها به عملکرد معمول یا نزدیک به آن بر می گردد . هر چند ممکن است در مواردی که درمان ناکافی یا نا مناسب به نارسایی مزمن کلیه تبدیل شود .
  در این موارد شدید ممکن است دیالیز به طور موقت نیاز باشد و بعد از آن کلیه ها سلامت خود را بازیابند .

نارسایی مزمن کلیه : 


شدیدترین شکل بیماری کلیوی ، نارسایی مزمن و پایدار کلیه ها می باشد در این حالت کلیه ها آنچنان صدمه دیده اند که قادر به انجام حیاتی خود نیستند و مبتلایان برای ادامه حیات یا باید تحت درمان با دیالیز قرار گیرند یا کلیه پیوندی دریافت کنند .

علل ایجاد نارسایی مزمن کلیه 


شایع ترین علل نارسایی کلیه ها ، دیابت و فشار خون بالا هستند . سایر علل عبارتند از : بیماری های ارثی مانند کلیه پلی کیستیک ، بیماری های مادر زادی کلیه ، بیماری های سیستم ایمنی مثل لوپوس ، سنگ کلیه ، تومورها و بزرگی پروستات در مردان ، ابتلا به عفونت های مکرر ادراری و غیره

علائم نارسایی مزمن کلیه چیست ؟


معمولا اولین علامت بیماری مزمن کلیه که شخص را به مطب پزشک می کشاند ضعف عمومی است . گرچه وقتی کلیه ها خوب کار نکنند می توانند علائم زیادی بروز کند ولی چند علامت مهم هشدار دهنده بیماری مزمن کلیه عبارتند از:
* تغییر در دفعات ادرارو یا چگونگی ادرار کردن 
*احساس سوزش در هنگام ادرار 
* ادرار خون آلود یا قهوه ای رنگ 
* ورم اطراف چشم ها ، پاها ، دست ها و یا شکم 
 *فشار خون بالا

علائم دیگر شامل :


سرگیجه ، سردرد ، تهوع و استفراغ ، بی اشتهایی ، بی خوابی شبانه ، خارش بدن ، گرفتگی عضلانی در شب ، عدم تمرکز حواس و ... می باشد . ممکن است علی رغم همه این ها کسی کار معمول کلیه هایش را از دست بدهد هیچ یک از این علائم نیز وجود نداشته باشد ؛ بنابراین ، در بیشتر اوقات بررسی های آزمایشگاهی لازم است تا مشکل را آشکار سازد .

درمان نارسایی کلیه چیست ؟  


 بسته به این که بیمار در کدام مرحله از نارسایی مزمن کلیه باشد از درمان ساده با تجویز یک سری از داروها و رعایت رژیم غذایی خاص ، تا دیالیز و پیوند کلیه استفاده می شود . 
روش های درمان نارسایی مزمن کلیه عبارتند از :
* دیالیز 
* پیوند 
 دیالیز چیست ؟

 

دیالیز یا پالایش خون نوعی درمان پزشکی است که به وسیله آن مواد زائد خون مستقیما از خون بیمارانی که نارسایی کلیه دارند گرفته شده و به بیرون از بدن هدایت می شود . دیالیز به دو صورت انجام می شود :
* همودیالیز " شایعترین روش درمانی "
* دیالیز صفاقی

همودیالیز چیست ؟ 


نوعی دیالیز است که در آن مایعات اضافی و سموم ( مواد زائد ) بدن با استفاده از دستگاه کلیه مصنوعی ( ماشین دیالیز ) از جریان خون شما خارج می شود . برای فرستادن خون به درون کلیه مصنوعی ، پزشک نیاز به یک راه دسترسی ( ورودی ) به رگهای شما دارد . این امر با یک جراحی کوچک در ساعد دست یا گردن و یا ران شما امکان پذیر است .

گاهی اوقات این راه با اتصال یک سرخرگ به سیاهرگ در ناحیه زیر پوست و تشکیل یک رگ خونی بزرگتر به نام فیستول عملی می شود . با این وجود در صورتی که رگهای شما برای فیستول کافی نباشد ، پزشک از یک لوله پلاستیکی برای اتصال یک سرخرگ و یک سیاهرگ زیر پوست استفاده می کند که گرافت نامیده می شود . خون سرخرگی از این طریق وارد صافی ماشین دیالیز می شود و تبادلاتی بین خون و محلول موجود در صافی دیالیز انجام می گیرد که باعث خروج آب و مواد زائد می شود . این عمل را آنقدر ادامه می دهند ( معمولا 3 تا 4 ساعت ) تا خون شما تصفیه و پاک شود .

بیمارانی که مبتلا به نارسایی مزمن و پیشرفته کلیه هستند تا زمان انجام پیوند بایستی مرتبا دیالیز شوند ، دیالیز باعث بهبودی نارسایی کلیه نمی شود بلکه این روش برخی از اعمال کلیه را انجام می دهد . معمولا در هفته 2 تا 3 بار و هر بار به مدت 3 تا 4 ساعت به انجام همودیالیز نیاز است .

چه کارهایی باید یک بیمار همودیالیزی انجام دهد ؟


بیمار تحت درمان با همودیالیز ، نیاز است که یک سری تغییراتی در روش زندگی روزمره اش ایجاد کند و یک سری مراقبت هایی در جهت کاهش عوارض بیماری و بهتر ماندن و بهتر بودن خود انجام دهد . در اینجا به بخشی از این تغییرات و مراقبت های مربوطه اشاره می شود تا بیماران با وجود بیماری بتوانند از یک زندگی خوب برخوردار شوند .

رژیم غذایی :


بیمار عزیز در صورتی که رژیم غذایی خود را رعایت نکنید :
* مواد اضافی و مایعات در بدن جمع می شود .
* می تواند سبب اختلال در توانایی جسمی ، افسردگی ، سوء تغذیه ، فشار خون بالا و در نهایت منجر به مرگ شود.

بنابراین اهداف رعایت رژیم غذایی در بیماران همودیالیزی عبارتند از :

 
* کاهش مواد زاید بدن 
* فراهم کردن مواد غذایی کافی برای رشد و ترمیم بدن 
* تنظیم آب و الکترولیت های بدن (سدیم ، پتاسیم و فسفر و کلسیم)
* پیشگیری از کم خونی

شایعترین تغییراتی که باید یک بیمار همودیالیزی در مورد رژیم غذایی اش رعایت کند ، مربوط به مقدار مصرف موارد زیر است : انرژی غذا ، پروتئین ، سدیم ، پتاسیم ، فسفر ، آب و مایعات ، ویتامین ها و مواد معدنی

پیروی از رژیم غذایی و مایعات با کنترل موارد زیر بررسی می شود :


* کنترل وزن قبل و بعد از دیالیز 
* اندازه گیری سطوح خونی آلبومین ، سدیم ، پتاسیم و فسفر و ...

هرم غذایی چیست ؟


برای کمک به افراد در مورد نوع و مقدار غذای مورد نیاز برای سلامتی یک هرم غذایی طراحی شده است که شامل چند گروه مواد غذایی می باشد :

* گروه غلات مانند نان ، برنج ، ماکارونی (منبع اصلی انرژی)
*گوشت و لبنیات 
* انواع شیرینی ها و چربی ها 

این هرم به گونه ای طراحی شده است که افراد سعی کنند انتخاب غذاهای را از قاعده هرم انجام دهند و از مواد غذایی راس هرم کمتر استفاده نمایند .

رژیم غذایی بیمار همودیالیزی با افراد سالم چه تفاوتی دارد ؟


*چربی و کربوهیدرات در رژیم غذایی بیماران همودیالیزی بیشتر است که آنان در حفظ وزن و عضلات و تامین انرژی کمک می نماید.

*مصرف سدیم ، پتاسیم ، فسفر و مایعات در این بیماران محدود ( کم ) می باشد .

*مصرف پروتئین محدود ( کم ) بوده و نوع پروتئین مصرفی باید مرغوب باشد .

کالری چیست ؟


 کالری واحدی است برای اندازه گیری ارزش انرژی یک غذا. بدن مانند موتوری است که برای حرکت نیاز به انرژی دارد. مواد غذایی در بدن می سوزند و تولید انرژی می کنند. انرژی تولید شده با فعالیت کردن ، ورزش کردن و حتی در حین خواب مصرف می شود.

میزان نیاز هر فرد به کالری با توجه به سن ، جنس ، فعالیت بدنی و ... تفاوت دارد. افراد جوان و پر تحرک و جنس مذکر به کالری بیشتری نیاز دارند. اگر رژیم غذایی دارای کالری کمتر از نیاز بدن باشد بدن پروتئین ها و چربی های ذخیره را مصرف می کند و تحلیل می رود و فرد دچار کاهش وزن می شود و در صورتی که مقدار کالری مصرفی بیش از نیاز بدن باشد به صورت چربی ذخیره می شود و فرد دچار افزایش وزن می شود .

* بهترین منابع برای تامین کالری بدن مواد نشاسته ای و چربی ها می باشند.

* از کاهش وزن زیاد اجتناب نمایید زیرا می تواند سبب سوء تغذیه و بیماری گردد.

* بهترین راه برای آگاه شدن از مقدار کالری روزانه آن است که غذاهای مصرفی روزانه را در جدول  کالری مواد غذایی یاداشت نمایید این جدول را از متخصص تغذیه درخواست کنید.

در صورتی که لاغر می باشید :


* مصرف روغن های گیاهی ( گل آفتابگردان ، سویا ، روغن زیتون ) را افزایش دهید .

*شکر و شیرینی جات از قبیل عسل و مربا مصرف کنید .

* به جای سه وعده غذایی ، شش وعده غذایی داشته باشید .

* از غذاهای با کالری زیاد از قبیل گوشت ها به جای غذاهای با کالری کمتر مانند سالاد ها ، سوپ و آبگوشت استفاده نمایید .

* غذا را در محیطی آرام و بدون استرس میل کنید .

* از مایعاتی که کالری بیشتری دارند به جای آب ، چای و قهوه کم رنگ استفاده کنید .

* برای افزایش اشتها ، ورزش کنید .

* از میوه های یخ زده و کنسروی با قند زیاد مانند کمپوت ها استفاده کنید

* برنامه غذایی متنوع داشته باشید .

در صورتی که وزنتان زیاد است :

* چربی غذاها را جدا کنید .

* مصرف مواد قندی و چرب را کاهش دهید .

* به جای سرخ کردن مواد غذایی مانند تخم مرغ و سبزیجات آنها را آبپز یا بخارپز کنید .

در مجموع بدن از سه گروه مواد غذایی مصرفی ، تامین انرژی می کند :

 

* کربوهیدرات ها : مثل نشاسته و قندها

* چربیها : مثل روغن های گیاهی و حیوانی

* پروتئین ها: مثل گوشت ها (ماهی ، مرغ ، گوسفند و گاو) ، تخم مرغ و شیر .

آنچه که باید در مورد مواد قندی و نشاسته ای بدانید ؟

*مواد نشاسته ای بخش اساسی رژیم غذایی بیماران تحت درمان با همودیالیز را به خود اختصاص می دهد و سهم بسزایی در تامین انرژی دارد .

*مواد قندی که شما مصرف می کنید سلولهای بدن آن ها را می سوزانند و انرژی آزاد می کنند . اگر کربوهیدرات مصرفی کافی نباشد بدن عضلات را به جای قندها می سوزاند . بنابراین مهم ترین منبع انرژی کربوهیدرات ها می باشند .

*سیب زمینی ، بعضی میوه ها ، شکلات و مربا اگر چه منابع غنی از کربوهیدراتها ( قند ) هستند ، لیکن دارای پتاسیم بالایی هستند بهتر است کمتر استفاده شوند در عوض شکر ، عسل ، قند را به مقدار دلخواه می توانید استفاده کنید . 
* میزان کربوهیدرات مصرفی به وزن و سطح فعالیت شما بستگی دارد .

 

تهیه وتنظیم : فاطمه پرویزی (کارشناس آموزش به بیمار)

 


تاریخ بروزرسانی : ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ ۲۲:۱۰